طراحي سايت , طراحي سايت فروشگاهي , پشتيباني سايت , بهينه سازي سايت

نظارت و کنترل رفتار در فضای مجازی

سه شنبه, 23 آذر 1395 ساعت 13:50

هرازگاهی خبر رفتار غیرمتعارف کاربران ایرانی و حمله آنها به صفحات شخصی افراد مختلف در شبکه‌های اجتماعی را می‌شنویم و معمولاً با لبخندی از کنار آن عبور می‌کنیم. ولی واقعاً شنیدن بروز این رفتار‌ها در جامعه جوان کشور ما جای نگرانی ندارد؟ تکرار و دامنه‌دار‌شدن این رفتارها در سال‌های اخیر می‌تواند زنگ خطری باشد برای مسئولان و والدین تا نظارت و کنترل بیشتر بر رفتار جامعه و فرزندان را در دستور کار خود قرار دهند و با شناخت علل و عوامل بروز این رفتارها در فضای مجازی زمینه‌های وقوع را کاهش دهند و با افزایش سطح آگاهی و مهارت افراد جامعه در استفاده درست از فضای مجازی سطح اخلاق و مدارا در فضای مجازی و حقیقی را بالا ببرند.
در ادامه گزیده‌ای از مصاحبه جناب دکتر علی اکبر ارجمند‌نیا، استاد دانشگاه و روانشناس، در خصوص علل بروز رفتارهای نامتعارف در فضای مجازی و راه کارهای کنترل و نظارت آورده شده است.

انواع نظارت بر انسان

اساساً دو نوع نظارت وجود دارد: یکی نظارت درونی و یکی نظارت بیرونی و هر چقدر خود نظارتی و خود ارزیابی قوی‌تر باشد، افراد رفتار مناسب‌تری را از خود نشان می‌دهند. در فضای مجازی نظارت‌های بیرونی کم‌رنگ می‌شود و اگر خود نظارتی نباشد باعث کم‌رنگ‌شدن نظارت‌های درونی هم خواهد شد و اثرگذاری آن را کم می‌کند و ما شاهد رفتارهایی غیر متعارف در فضای مجازی می‌شویم.
دوم اینکه از نظارت‌های بیرونی کمک بگیرند به عنوان مثال یک کودک یا نوجوان قاعدتاً رفتار کنترل شده‌ای باید داشته باشد و خانواده‌ها می‌توانند نقش نظارت بیرونی را بازی کنند، به همین جهت می‌توانند قانونی مشخص را برای فرد در نظر بگیرند تا وقت بیهوده در فضای مجازی هدر نرود.

اثر رفتارهای نامناسب در فضای مجازی بر انسان

اگر رفتارهای فضای مجازی، رفتارهای مناسبی نباشد آسیب‌پذیری‌های خاص خود را دارد و می‌تواند آسیب‌های خاصی را به فرد منتقل کند. جدای این که این تغییرات رفتاری به فضای حقیقی منتقل می‌شود یا نه که به تنهایی خود یک مسئله است، عدم کنترل رفتارها در فضای مجازی به خودی خود آسیب‌رسان است. مثلاً اگر فردی عمده وقت مفید خود را صرف رفتن به سایت‌های مختلف یا واکاوی در شبکه‌های اجتماعی بکند، طبیعی است که از رفتارهای واقعی در محیط‌های اجتماعی عقب می‌ماند و خود این می‌تواند یک آسیب باشد.اما از جنبه دیگر هم رفتارها در فضای مجازی می‌تواند بر رفتارها در محیط واقعی اثر بگذارد و این از منظر روانشناختی درست است. به هر حال گذراندن وقت به مدت طولانی و مدت‌ها خیره شدن به صفحه مانیتور در فضای مجازی در لپ‌تاپ، تبلت و وسایل این چنینی می‌تواند باعث اضطراب، دلشوره و زودرنجی، کلافگی، مشکلات گوارشی و از این قبیل مشکلات برای فرد شود و طبعاً می‌تواند بر روابط اجتماعی فرد هم اثر بگذارد ولی در واقع رفتارهای غیرکنترل شده در فضای مجازی می‌تواند منجر به مشکلات بیرونی هم شود که باید از نظر جامعه شناختی بررسی شود.

رعایت آداب در فضای مجازی

رعایت آداب در فضای حقیقی توسط افراد بیشتر ناشی از رفتار اجتماعی واقعی به جهت نظارت‌های بیرونی و اصطلاحاً کنترل‌های اجتماعی و غیررسمی حاکم است اما چون این دست مسایل در فضای مجازی وجود ندارد، آداب مربوط به آن هم رعایت نمی‌شود.
رفتارهای اجتماعی در محیط‌های واقعی یا ناشی از کنترل‌های رسمی مانند پلیس، نیروی انتظامی و دستگاه‌های نظارتی و امنیتی است یا تابع کنترل‌های غیررسمی است که آن عرف و فرهنگ و ارتباطات دینی حاکم بر رفتار اجتماعی کنترل‌کننده رفتار است که هر دو قسمت در فضای مجازی وجود ندارد. با توجه به اینکه ما عمدتاً واردکننده این نوع فناوری‌ها نیستیم، گذشته فرهنگی هم در این زمینه ارائه نشده و طبیعی است که نباید انتظار داشته باشیم که رفتارهای متعارفی را در فضای مجازی ببینیم. می‌توانیم این‌گونه بگوییم که به آن میزان که آداب اجتماعی در فضاهای واقعی رعایت می‌شود، در فضای مجازی رعایت نمی‌شود.
این‌طور نیست که ما فقط در ایران به این معضل گرفتار باشیم، در کشور‌های دیگر تفاوت فرهنگ‌ها تعیین‌کننده میزان اختلافات می‌شود، قاعدتاً در فرهنگ غربی ممکن است خیلی از مسائل در فضای واقعی مشکل‌زا نباشد و در فضای مجازی هم مشکل‌زا نباشد ولی برای ما مسائلی است که در محیط‌های اجتماعی‌مان یک رفتار نا‌بهنجار به حساب می‌آید و این نابهنجاری رفتارها از یک فرهنگی به فرهنگ دیگر متفاوت است و به سادگی نمی‌شود مقایسه کرد.
نگرانی از عدم رعایت آداب اجتماعی در فضای مجازی یک موضوع جهانی است، این موضوع را می‌توان در بحث‌های تحقیقاتی و حتی تبلیغاتی در سایر کشورها هم دید، بنابراین خانواده‌های فرهنگ‌های دیگر هم از وقتی که بچه‌هایشان در فضای مجازی سپری می‌کنند، نگران هستند و طبعاً این مسئله هم برای آنها حل شده نیست.

رابطه افزایش آگاهی با کاهش نگرانی‌ها

دانش‌افزایی، افزایش آگاهی و بالابردن سطح خودآگاهی افراد با ارائه دانش و اطلاعات واقعی و حساس کردن خانواده‌ها نسبت به خطرات از جمله مهم‌ترین عملکردهاست. در گذشته خانواده‌ها نگران بودند که چرا فرزندانشان در خانه نمی‌مانند و دغدغه‌شان این بود که سر ساعت خاصی فرزندشان حتماً در خانه حضور داشته باشد و بیرون نباشد ولی الان هم می‌بینیم که در داخل منزل بودن هم به خودی خود نمی‌تواند نگرانی‌ها را برطرف کند. به جهت اینکه سپری کردن اوقات در فضای مجازی عمدتاً در داخل خانه اتفاق می‌افتد، پس حساسیت به اینکه اگر یک فردی در یک جا نشسته و با گوشی هوشمندی سرگرم است به معنای این نیست که نباید نگران او باشیم. پس باید آسیب‌های جدید را شناسایی کرد و خطراتی که می‌تواند از طریق فضای مجازی متوجه افراد شود را از پیش بررسی نمود تا هنجارهایی برای استفاده درست از این فضاها ایجاد شود.
چند مؤلفه برای تغییر نگرش ضروری است، باید بر روی هیجانات عاطفی افراد کار شود و دیگر اینکه دانش و اطلاعات انسان‌ها افزایش یابد، اگر هر دو به موازات هم رخ دهد، این افزایش سطح اطلاعات باعث می‌شود افراد خطرات را بهتر درک کنند، به همین جهت گفته می‌شود دانش‌افزایی یک راهبرد بسیار مؤثر است.
نکته قابل توجه دیگر آن است که افراد در فضای مجازی متوجه گذر زمان نیستند، چرا که ورود به این عرصه به معنای کاهش سطح خودآگاهی است. وقتی خودآگاهی افت می‌کند نه نظارتی در سیستم جدی خود داریم و نه نظارتی روی سیستم روانی خود که این‌ها منشأ آسیب‌ها هستند و وقتی سطح خودآگاهی افت کرد، ممکن است فرد آن آدابی که مد نظرش است در فضای مجازی رعایت نکند.
آن چیزی که باعث می‌شود در محیط‌های اجتماعی واقعی رفتار کنترل شده‌تری از خودمان نشان دهیم، به دلیل افزایش سطح خود آگاهی‌مان است؛ چرا که حس موقعیت سنجی‌مان در آن زمان کار می‌کند و سیستم‌های ناظر درونی و ناظر فردی فعال می‌شود، ولی وقتی سطح خودآگاهی افت پیدا کند این نظارت‌ها خود به خود کاهش می‌یابد و نتیجه‌اش آن است که هر رفتاری را از آن فرد انتظار داشته باشیم.
بنابراین لازمه رفتار متعارف در فضای مجازی بالابردن سطح خودآگاهی است که امروزه در نرم افزارها، سیستم‌های پیش‌بینی شده‌ای ایجاد شده که به فرد هشدار می‌دهد که این میزان وقت صرف کردید تا این تلنگرها خودآگاهی افراد را بالا ببرد و وقتی خودآگاهی افزایش پیدا کرد، رفتار متعارف هم بهتر رخ می‌دهد.

راه‌کارهای افزایش خود کنترلی

راه کار افزایش خودکنترلی را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد، خودکنترلی به واسطه سن است اگر این خودکنترلی در سن نوجوانی است، بنابراین نیاز به ابزارهای بیرونی دارد ولی هر چه سن بالاتر برود اینکه انتظار داشته باشیم افراد در خودکنترلی متوسل به دیگران شوند، خود یک خطا به حساب می‌آید.
تا سنین نوجوانی خودکنترلی نیاز به پایش دارد مثلاً باید از اطرافیان کمک گرفت و البته خود نوجوان می‌تواند خیلی به خودش کمک کند، یعنی اینکه نوجوان هدف و برنامه داشته باشند و از قبل بداند که در فضای مجازی به دنبال چه است. البته اطرافیان بخصوص پدر و مادر‌ها می‌توانند از دو دسته راهکار استفاده کنند یکی اینکه دائماً امر و نهی کنند که معمولاً به خودکنترلی کمک نمی‌کند. راه دوم این است سوأل پرسیدن جایگزین استراتژی دستور دادن و امر و نهی شود.
    مثلاً وقتی فرزند شروع به استفاده از این ابزار می‌کند، به او بگوییم که الان شما دنبال چی هستی؟
با این کار سطح خودآگاهی را افزایش دهیم سوأل بعدی که می‌توان از نوجوان پرسید این است که چه میزان وقت را صرف حضور در فضای مجازی کردی و یا چه میزان از وقت را می‌خواهی صرف کنی و یا چند دقیقه دیگر می‌خواهی به این موضوع خاتمه دهی؟
این پرسش‌ها کمک می‌کند سطح خودآگاهی نوجوان افزایش یابد. وی افزود: البته چون گاهاً نوجوانان در این بین به مشاجره با خانواده می‌پردازند، یک سری توافقات به آنان کمک می‌کند که این مشاجرات کاهش یابد مثلاً با استفاده از ساعت‌های زنگ‌دار از زمان اتمام وقت خود مطلع در این شرایط ابزار بیرونی کمک می‌کند، مشاجرات کم شود.
البته حضور والدین در این فضاها و وجود ارتباط همدلانه با نوجوان کمک می‌کند تا بتوانند ارتباطات نوجوان را رصد کنند.

فرآوری شده در گروه محتوای درسا- علی محمد رجبی