فضای مجازی: بایدها و نبایدها

چهارشنبه, 04 اسفند 1395 ساعت 11:47

فضای مجازی در حقیقت نوعی فرافضا و فضای ذهن است. (کاستلز، 1384)، فضایی است که می‌تواند همه جا باشد، در عین حال هیچ‌جا نیست. فضایی که با قرار دادن اطلاعاتی بی‌شمار به فرد، قدرتی بیشتر، ذهنیتی بازتر و در نتیجه امنیت روانی بیش‌تری برای او به ارمغان می‌آورد؛ با این وجود همین قدرت و امنیت بیشتر می‌تواند گاه باعث آشفتگی و اضطراب بیشتر و همچنین امنیت ساختگی نیز بشود. این فضای بی‌مرز و حدود که همیشه و به آسانی در دسترس همگان است، به همان آسانی نیز محو می‌شود؛ بدون آنکه نشانی از خود به جای بگذارد. حال این پرسش مطرح می‌شود که آیا به راستی می‌توان به این فضای نامتعادل آن‌قدر اعتماد داشت که کودک و نوجوان را بدون نظارتی در آن آزاد و رها گذاشت؟
امروزه بسیاری از اندیشمندان بر این نظرند که در پی به وجود آمدن رسانه‌های ارتباطی جدید با ظرفیت‌های متفاوت و گوناگون، به خصوص رسانه‌های دوجانبه، تعاملی و چند رسانه‌ای (مولتی‌مدیا)، انقلابی ارتباطی در جهان امروز به وقوع پیوسته است. در چنین جهانی، فضای مجازی و البته اینترنت به مثابه رسانه‌ای مدرن، جزء لاینفک زندگی امروزی را تشکیل می‌دهد و بدین گونه خویش را از سایر رسانه‌ها تفکیک می‌نماید.
می‌توان به جرات بیان داشت که اینترنت گسترده‌ترین، سهل‌ترین و کامل‌ترین منبع اطلاعاتی است که بشر تاکنون به خود دیده است. اینترنت به عنوان پدیده‌ای تکنولوژیک توانایی فراهم کردن امکاناتی همچون تعامل اجتماعی (اتاق‌های گفتگو) و یا غیر همزمان (نامه الکترونیکی)، با افراد دور و یا نزدیک، امکان ایجاد یک جغرافیای مشترک، امکان دور شدن از مرزهای سنتی و در نتیجه داشتن نوعی آرامش و امنیت روانی ناشی از کاهش فشار اهرم‌های کنترل اجتماعی و هم چنین دستیابی به آرامشی نسبی به دنبال امکان گمنام بودن و گمنام ماندن و در نتیجه کم رنگ شدن نقش نابرابری های اجتماعی در جهان واقعی همچون تبعیض نژادی، جنسیتی، طبقاتی و قومی و... را فراهم می‌آورد.
البته همه‌ی مواردی که در بالا ذکر شد، تمامی امکانات فضای مجازی را بازگو نمی‌کند، بلکه گزینشی خوشبینانه و البته ناقص از امکاناتی است که اینترنت در اختیار ما قرار می‌دهد؛ امکاناتی که اگر به درستی از آن استفاده نشود و با بیانی واضح‌تر سوء‌استفاده شود؛ خطری بسیار بزرگ را برای کودکان و نوجوانان خواهد داشت. در حقیقت باید از خود پرسید که حضور در این فضا به طور مستمر و یا پراکنده چه تأثیرات روانی و یا اجتماعی بر کودک و نوجوان دارد؟
اینترنت در ایران هنوز آن کارکرد اقتصادی و تجاری دیگر کشورها را ندارد و بیشتر کارکردی فرهنگی، سیاسی و اجتماعی به خودگرفته است. جوان ایرانی به دلیل موانع و محدودیت‌های موجود در شرایط عینی و ذهنی خویش و فرار از هنجارهای اجتماعی موجود، و به دنبال کسب تجربه های نو و فرصت‌های جدید و البته بیشتر، به اینترنت و فضای مجازی روی می‌آورد و زیستن در این فضا برای او حاشیه امنی فراهم می‌کند، حاشیه امنی که به مرور زمان خود می‌تواند بزرگترین ترس و نگرانی و البته اعتیاد را به وجود آورد.
اینترنت در ایران امروزی، برای کاربر جوانش فرصت تجربه واقعیت‌های غیر دسترس را فراهم کرده و به او تجربه‌ی عضوی از دهکده جهانی بودن را می‌دهد. زندگی در این فضا باعث می‌شود تا او خود را بیشتر بشناسد و در این تجربه به این نتیجه برسد که وی «همچون ظرف شکسته‌ای نیست که باید تکه های بی‌شمارش را به هم پیوند داد؛ بلکه در حکم ظرفی است که از قطعات بی‌شماری ساخته شده است که هر کدام از جایی آمده‌اند و به واحد دیگری تعلق دارند.» (احمدی، 1380، 48)
اما مسئله مهمی که بیشتر آسیب‌شناسان فضای مجازی به آن پرداخته‌اند درباره ویژگی‌های خاص تعاملات و ارتباطات در دنیای مجازی است. آنان معتقدند که تعاملات مجازی در نهایت باعث ایجاد نوعی انزوای اجتماعی و کاهش تعاملات با دنیای واقعی به خصوص از لحاظ عمق و کیفیت می‌گردد و مشخصا استفاده بیشتر از حد از اینترنت باعث کاهش ارتباطات اجتماعی به خصوص نزدیکی با اعضای خانواده، دوستان و دیگران است؛ پس نباید از نظر دور داشت که تمامی تأثیرات و تغییرات به وجود آمده در کاربران به خصوص کاربران کودک و نوجوان، بسته به میزان و نوع مصرف آنها و ساختارهای ذهنی و عینی موجود در جهان واقعی‌شان هم از لحاظ کیفیت و هم از لحاظ کمیت می‌تواند متغیر و متفاوت جلوه کند.
در این مقاله سعی کرده‌ایم تا قابلیت‎ها، توانمندی‌ها و به خصوص امکانات خاص فضای مجازی برای کودک و نوجوان خویش سخن بگوییم؛ اما در عین حال بر این امر واقف هستیم که امکانات فراوان فضای مجازی اگر با نظارت والدین و یا مراقبان در مدرسه مورد استفاده قرار گیرد؛ می‌تواند آسیبی جدی و گاه غیر قابل برگشت از لحاظ اجتماعی و روحی بر کاربران کودک و یا نوجوان وارد نماید.

تهیه شده در گروه محتوایی درسا- زهرا رضایی


برگزاری 7 دوره آموزشی «کودک و فضای مجازی» ویژه اولیاء و مربیان

به گزارش روابط عمومی زیست بوم مجازی درسا، استفاده از فضای مجازی در سال‌های اخیر افزایش چشم‌گیری یافته است و در چنین شرایطی سواد رسانه و در نگاهی تخصصی‌تر، سواد فضای مجازی اهمیت ویژه‌ای دارد.

اهمیت این موضوع به حدی است که مقام معظم رهبری هم دغدغه فرهنگی و غفلت از آسیب های فضای مجازی را مطالبه کرده اند. ایشان در یکی از دیدارهای خود با فرموده بودند که اگر من امروز رهبر انقلاب نبودم حتماً رئیس فضای مجازی کشور می‌شدم که این اهمیت فضای مجازی را برای مقام معظم رهبری نشان می‌دهد.

علاوه بر این، مسئولان مختلف کشور نیز این موضوع را قابل توجه عنوان کرده و دغدغه های خود را در وهله نخست به عنوان اولیای فرزندانی که در معرض تهدیدات و آسیب های فضای مجازی قرار دارند، بیان کردند. برای مثال محمدجواد آذری جهرمی وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات با یادآوری این نکته که اکنون خودش پدر یک فرزند بوده و از فضای نگرانی های والدین نسبت به امکانات در دسترس فرزندان با اطلاع است، اذعان کرد: با وجود اینکه نگرانی والدین در یک کفه و دغدغه مجریان هم در کفه دیگر وجود دارد، اما اطلاع رسانی کافی در خصوص مجموعه ای که به طور اختصاصی این کارها را انجام می دهد وجود ندارد و بسیاری از والدین درسا را نمی شناسند.


ادامه مطلب